Geschiedenis is de moeder van de waarheid

Geschiedenis is de moeder van de waarheid. Zo stellig dacht menigeen tot in de zeventiende eeuw. Cervantes bijvoorbeeld, de chroniqueur van Don Quichot. Dat wekt onze verbazing. Want voor ons is geschiedenis het onderzoeken van de werkelijkheid, niet de oorspong van de werkelijkheid. In de Middeleeuwen vielen werkelijkheid en waarheid blijkbaar samen. Sinds de Verlichting ontkoppelt men die twee noties binnen de opkomende vooruitgangsgedachte op grond van een steeds hogere vlucht van de Wetenschap. Na de Revolutie van 1789 zoeken liberalen en marxisten in de Geschiedenis naar vroege voortekenen van vrijheid c.q. gelijkheid en klassenstrijd. Of daarnaast het uitpluizen van archieven in de tweede helft van de negentiende eeuw meer zaken heeft blootgelegd die het wezen van de mens raken, is de vraag. Kunnen of durven we nog veronderstellen dat de Geschiedenis wellicht toch de moeder van de waarheid is? Zit er een plan achter dat van meet af aan heeft bestaan, of is ze vooral een vat voor elk wat wils? Wie dat laatste vindt, is een dichter; wie het eerste gelooft, heet een profeet.

Met de Kunst zien we een ietwat parallelle ontwikkeling. Wilde men in de Middeleeuwen Bijbeltaferelen onder de aandacht brengen, dan keken de toeschouwers naar steden met kastelen en torens en bewoners in middeleeuwse kledij. Men voelde nog geen afstand met wat een millennium voorheen was geschied. Middeleeuwers lazen niet, maar leefden in de Bijbel. Later gaven schilders Bijbelse taferelen weer zoals ze dachten hoe ze er destijds in werkelijkheid hadden uitgezien. Het Bethlehem van Jezus’ geboorte bijvoorbeeld, vertoonde nu huizen van ruwe steen of leem en bewoners in tunieken en gewaden met lange mouwen. Gepaard met die nieuwe werkelijkheidsbevinding daagde het gevoel dat de spatie tussen het begin van de jaartelling en de vijftiende eeuw niet meer overbrugbaar was. De humanist in de tijd van de boekdrukkunst boog zich over de Schrift, die hij vertaalde of becommentarieerde. En toch was ook hij nog steeds een middeleeuwer.

Steun

Reactionair

Help ons onafhankelijk te blijven. Doneer en steun de publicatie van vrij en onafhankelijk gedachtegoed.

Het onderzoeken van de werkelijkheid is ook van toepassing op wat in een cultuurgeschiedenis wordt behandeld onder het begrip Renaissance. Die benaming was onbekend in periode of stroming die ermee wordt aangeduid. Neem Dante’s Divina Commedia. Hij gebruikte als eerste de volkstaal voor een hoogstaand onderwerp, en dat was nieuw, maar zijn geest is nog altijd theocratisch, dus middeleeuws. Net als de schilders van zijn tijd. Pas in de achttiende eeuw raakte de benaming ‘renaissance’ in zwang. De stemmingmakers zagen er een licht in aan het eind van de tunnel van de huns inziens vermaledijde ‘Dark Ages’. Reactionairen als Chateaubriand en De Maistre daarentegen, kwamen juist tot een herwaardering van die vermeende duisternis - die haar schaduw mede vooruit zou werpen over een deel van de Romantiek.

Hoe verder het mensdom voortschrijdt in de richting van de Moderniteit - zo rond de eeuwwende van 1900 - hoe meer gerechtvaardigd de vraag in hoeverre men het oude en andere nog kan of wil begrijpen. Zoals mensen elkaar nodig hebben om zichzelf beter te leren kennen, zo heeft ook het eigentijdse collectief de toets nodig van een vroeger collectief. Maar door de tegenwoordige globalisering heeft de diversiteit ingeboet. Volken lijken thans meer op elkaar dan ooit te voren. In de achttiende eeuw bestond onder de elite de gewoonte van de educatieve Grand Tour. Je hoorde op reis te gaan om vreemde plaatsen en gewoonten te leren kennen ten einde aldus de eigen contrei te kunnen evalueren en daardoor wijzer te worden. Onze tijd van toeristenindustrie houdt het bij musea en warme stranden. Overal spiegelen mensen elkaar. Het echt andere bestaat niet meer. Men ziet zich omringd door meer van hetzelfde. Als klap op de vuurpijl is thans de verslaving aan de actualiteit vrijwel permanent, gekoppeld aan de populariteit van de journalistiek.

De Reactionair

Nieuwsbrief

Blijf op de hoogte van de nieuwste artikelen door u in te schrijven op onze nieuwsbrief!

Wij sturen u een e-mail ter verificatie, zie uw inbox.

›

Wat men uit het voorbije ook kiest, het bevestigt het huidige opinieklimaat. Je kunt het zowel vanuit de heersende normen en waarden afserveren, of romantiseren om de fantasie te behagen. Al die boeken over Katharen die tegen Rome naar zuiverheid en armoede streefden, alsof het leuke mensen waren! En tegen kruisvaarders, alsof het allemaal schoften waren. En tegen de slavernij, alsof er geen goede slaveneigenaren waren. Daarnaast hebben we romans van het type De Naam van de Roos, wereldberoemd en verfilmd, dat in de Middeleeuwen speelt met een tolerante franciscaanse rechercheur die een reactionaire predikheer en inquisiteur ontmaskert in een voorstelling die in feite een travestie is uit de koker van een gevierde deugneus.

Dan liever Sherlock Holmes, die stelde dat je het verleden moet onderzoeken om het heden te snappen. Dat lukt niet door je als Narcissus blind te staren op je spiegelbeeld, maar door van de spiegel een raam te maken met uitzicht op het andere. Dan los je het probleem op.