Ontluisterend luisteren

A.E. Housman schreef nostalgisch over ‘the happy highways where I went / and cannot come again’.¹ De erfenis van ons mooie continent brengt met zich mee Bach, Mozart, Brahms, Beethoven en Schubert. Tegenwoordig wordt muziek van dit kaliber niet meer geproduceerd en daarmee gaat een groot deel, als niet het belangrijkste deel van de Europese traditie verloren. Beschavingen door de geschiedenis heen hadden instrumenten en getalenteerde artiesten om er zuivere klanken uit te laten komen, maar geen heeft ooit de muziek geschreven zoals de titanen uit het Westen dat deden. Wat onderscheidt deze muziek precies van het andere? En wat heeft de beschaving die ooit melancholie wist te beschrijven in een enkele partituur en troost kon samenvatten in een liedje zo ver doen laten wegzinken?²

Laat ik vooropstellen dat ik geen traditionalist ben die alles van de moderniteit verafschuwt. Ik accepteer de Verlichting op vele facetten, alhoewel bij langeweg niet alle. Jung wist het pregnant samen te vatten: “The brighter the light, the darker the shadows”. Zo is de avant-gardistische muziek van Stravinsky prachtig, Le sacre du printemps is absoluut moderniteit done right. Met de golf van nieuwe ideologieën in de twintigste eeuw was in de muziek vooral de avant-garde dominant. Componisten zoals Debussy, Stravinsky en de geweldige impresario Sergej Diaghilev waren toonaangevend.

De avant-garde schiet echter in zijn eigen voet, of dat bewust is of niet is irrelevant, het gebeurt, of eerder is gebeurt. De stroming is namelijk niet duurzaam. Wanneer een avant-gardist experimenteert met vooruitstrevende nieuwe theorieën dan doet hij dat vanuit een startpunt, een basis aan kennis. Door het experimenteren te verheffen als het motto van je filosofie valt het startpunt, fundering kan je wel zeggen, weg. Je probeert immers in je eentje de kwaliteit van een honderden jaren oude traditie van muziek opnieuw uit te vinden. Zo krijg je de atonale muziek van bijvoorbeeld Arnold Schönberg. Hij was wellicht de meest radicale moderne componist door een compleet nieuwe compositiemethode te ontwikkelen, dodecafonie. Er is niks verkeerd met experimenteren met muziek of kunst in het algemeen, T.S. Eliot en Vincent van Gogh waren immers ook modernisten. Pas wanneer de traditie het gesprek compleet verlaat gaat het mis, zoals in de muziek van Pierre Boulez en Stockhausen.³⁴ Paradoxaal genoeg kan er helemaal geen avant-garde bestaan als iedereen zich identificeert met de avant-garde, op welke garde zou de avant-gardist dan vooruit lopen?

Deze benadering tot nieuwe dingen staat in lijn met de opvatting van T.S. Eliot. Die zag dat nieuwe kunst alleen beoordeeld kan worden in het licht van wat vooraf ging, dit scheen door in hoe die zichzelf uiteindelijk ging beschrijven “classical in literature, royalist in politics, and Anglo-Catholic in religion”. Het middel om dit gestaag en niet revolutionair te laten verlopen is kritiek. Door die kritiek leeft een persoon niet hunkerend naar het verleden of strevend naar de verre toekomst, maar is hij geworteld in het begrijpen van het hier en nu. Niet voor niets zag Roger Scruton het conservatisme ook inherent als een moderne gedachtegang; “Conservatism is itself a modernism, and in this fact lies the secret of its success.”

Het mooie aan muziek is is dat zijn taal esthetisch is en daarmee universeel. Het lelijke en het schone kan dus door ieder beschaafd oor herkent worden. Alleen intellectuelen hebben hier nog moeite mee, zoals het geval van Pierre Boulez onomstotelijk bewijst. Maar wat is het aan Bach dat Bach maakt en Bach onderscheidt van Boulez? Aangezien ik zeker geen expert ben in muziek en maar een heel amateuristische cellist ben houd ik het bij twee componenten; ‘authentieke’ muziek en tonaliteit. Ik zal op de eerste wat licht proberen te doen schijnen in dit artikel.

De muziek in naoorlogse concerten valt veelal in twee categorieën in te delen, met deze uitspraak moet u mij redelijk wat artistieke vrijheid gunnen, door de jaren heen zijn er fantastische artiesten geweest die buiten deze categorieën vallen, kortheid- en eenvoudigheidshalve noem ik er twee. De muziek was atonaal of ‘authentiek’.

De Reactionair

Boekenwinkel

Ondek onze grote collectie boeken, zoals De seksuele revolutie, in onze boekenwinkel.

Het romantische denken zoals Andreas Kinneging dat goed beschrijft is na de oorlog dominant geworden, waar het zich eerst nog manifesteerde als alleen een idee in plaats van een praktische toepasbaarheid.⁵ Die romantiek zegt dat we onze innerlijke zelf moeten volgen om echte vrijheid te vinden, in onze authentieke zelf, dit ging vaak via oriëntale religies, de hippie beweging, guru’s of een vorm van communistisch terrorisme.

…there is comfort in a philosophy which requires us to be committed to nothing. Except that it seems like a cheat. Or at least it seemed like a cheat until Sartre showed that really ‘commitment’ and ‘authenticity’ are one and the same.True morality, therefore, does not condemn the ‘authenticity’ of the outsider. On the contrary, authenticity is the necessary and sufficient condition for a state of moral grace.⁶

Voor vele mensen komt dit niet geloofwaardig over. Deze mensen gingen op zoek naar authenticiteit in de geschiedenis, uiteraard niet in de moraliteit uit de geschiedenis, maar naar een academische nabootsing. Het business model van de Deutsche Grammophon, met hun series ‘klassieke’ uitvoeringen, was hierop gebaseerd. Deze vorm van authenticiteit lijkt weinig op de Sartriaanse, maar is in essentie hetzelfde. De aanname is dat aan de andere kant van het masker wat mensen dragen een ware manier van leven schuilt.

Soon musicians everywhere were searching for the ‘correct’ instruments upon which to imitate the manners of another age. Violins lost their vibrato; flutes were replaced by recorders, pianos by fortepianos and harpsi- chords, cellos by viols, horns by their valveless ancestors.⁷

We lezen op de site van de Netherlands Bach Society: “Bach like Bach is intended…”. Deze manier van denken druist echter in tegen de manier waarop muziek geluisterd wordt. Namelijk niet meer zoals in de zeventiende eeuw, maar via het oor van de moderne persoon. Hiermee steun ik niet de ‘beauty is in the eye of the beholder’ nonsense, maar probeer ik aan te tonen dat de moderne persoon ontwikkelingen heeft doorgemaakt door te luisteren naar Brahms en Mahler, die de 17e eeuwse luisteraar vreemd zijn.

Beluister eens de Carmen Variaties - als encore erg geschikt voor een vergelijking - gespeeld door Yuja Wang tegenover die van Vladimir Horowitz.⁸ Elke noot wordt perfect aangeslagen door Wang en de coördinatie is meesterlijk, maar met al die techniek, wat zegt ze nu eigenlijk? Het contrast met Horowitz zijn uitvoering met veel meer rubato is duidelijk.⁹

Wang’s technique is a mechanism by which a beast is subdued. This serves to shock and wow rather than captivate an audience. Horowitz’s technique is like an atmosphere, in which all things of life and creation can be accomplished by virtue of its presence, but goes unnoticed, like second nature, under nearly every circumstance. Although lip service is usually paid to the concept of “musicality” and “interpretation”, the modern takes on such vital concepts are usually trivial and over-quantized into a checklist rather than an organic musical conception.¹⁰

De ‘authentieke’ klassieke muziek is evident wenselijker dan popmuziek of atonale muziek.¹¹ Maar als goede muziek zo duidelijk beter is dan zijn atonale variant, waarom is er dan en masse gekozen voor atonale muziek na de oorlog? Het antwoord is dat er nooit echt gekozen is voor deze muziek.

Nadat het kwaad van Nazi-Duitsland verdreven was, was het tijd voor de complete denazificatie uit alle poriën van Duitsland. Een taak mede uitgedeeld aan Generaal Robert McClure, hoofd van ICD (Information Control Division), een organisatie die PWD (Psychological Warfare Division) had geïncorporeerd na de succesvolle invasie van Nazi-Duitsland. Onder deze generaal zijn visie van denazificatie zag hij ook een ommekeer in de soort muziek. “Wat heeft een Amerikaanse generaal te zeggen over wat voor muziek Duitsers luisteren?” hoor ik u vragen, aardig wat blijkbaar. De organisatie had directe autoriteit over 37 kranten, 6 radio stations, 314 theaters, 642 bioscopen en 237 uitgeverijen in Duitsland. Het volgende citaat spreekt boekdelen over zijn intenties met de Duitse cultuur: “we have waged war against Germany, and not only against the Nazis”.¹²

Adorno vertelde ons “to write a poem after Auschwitz is barbaric” (laten we de ironie van een socialist die over kwade dingen praat maar niet aankaarten). Buiten dat het simpelweg een infantiele uitspraak was was het ook hypocriet. In 1946 werd namelijk de Darmstadt Muziekschool opgericht die Adorno maar al te graag frequenteerde. Deze plek, mede opgezet door de Amerikanen, zou de plek worden die de nationalistische kortzichtigheid achter zich liet en atonale muziek ging onderwijzen. De Duitser met schuldgevoel die u vandaag de dag regels oplegt vanuit Brussel is geboren. Deze aanval op de Europese geest hield zich niet bij de muziek en niet bij de paar jaren na de oorlog (zie voetnoot zeven en acht voor verdieping, interessant en ronduit verbluffend).¹³

Gelukkig is er verzet geweest tegen de machine van de moderniteit. Zo zijn in Engeland componisten terughoudender geweest met het verstoten van de principes van klassieke muziek en die nog standvastig in de traditie van T.S. Eliot leven, David Matthews bijvoorbeeld. In de woorden van Roger Scruton: “[David], who is not merely one of the most prolific composers of his generation, but also perhaps the one who has carried forward with the greatest conviction the traditions of modern English music”. Ook in ons eigen kikkerlandje zet John Borstlap de tonale traditie voort. Dit maakt hem uitverkoren om als uitschot te worden behandeld door ons Nederlands subsidiesysteem.¹⁴ Ondanks dat ik alleen de kleine stukjes muziek die op zijn website staan heb gehoord is zijn stem weldegelijk een autoriteit in de muziek.

Net als A.E. Housman die niet meer terug kan keren naar ‘the happy highways where [he] went’, is de deur voor ons gesloten tot de vitale muziekindustrie die eens integraal deel uitmaakte van het intellectuele leven van een Europeaan. De muziek kunnen we gelukkig nog terugluisteren en -spelen. In de tussentijd speel ik zelf nog even door, net als het orkest op de Titanic.