Over Psychisch Platonisme
| 5 minuten leestijd
Over Psychisch Platonisme
Dit is een vertaling van het essay ‘On Psychic Platonism’, het origineel is hier te lezen.

Over Psychisch Platonisme

Vorm losgekoppeld van lichaam

Psychisch Platonisme is een ideologie die verklaart dat er vormen (kleine letter v) bestaan — vormen die in het psychische domein verblijven, waarmee zij zich onderscheidt van het eigenlijke Platonisme dat Vormen (hoofdletter V) in het spirituele domein poneert — die absoluut onafhankelijk zijn van het soort substantie dat zij kunnen aannemen. Om deze ideologie goed te begrijpen moet men ook beseffen dat er een identiteit bestaat tussen deze psychische vormen en het digitale domein. Maar laten we eerst eens kijken naar de traditionele relatie tussen substantie en vorm.

De opvatting van de ‘substantiële vorm’ vormt de basis van de klassieke en middeleeuwse visie op de schepping. ‘Vorm’ verwijst hier naar de kwaliteiten van een ding, die het begrijpelijk maken, terwijl ‘substantie’ verwijst naar het materiële substraat waardoor deze kwaliteiten zich kunnen manifesteren, waardoor het ding zintuiglijk waarneembaar wordt. Een ‘substantiële vorm’ is dan de groep kwaliteiten die eigen zijn aan een bepaalde substantie, met andere woorden, die iets maken tot wat het is. ‘Substantiële vorm’ wordt vaak afgezet tegen de ‘accidentele vorm’. Een accidentele vorm zou geen eigenschap zijn die eigen is aan de substantie, maar een die de substantie verkrijgt zonder zichzelf wezenlijk te veranderen. Laten we, om een voorbeeld te geven, spreken over de substantie van het lichaam. De vorm die eigen is aan het menselijk lichaam is de menselijke ziel, en dus zeggen we dat de menselijke ziel de substantiële vorm van het menselijk lichaam is. Nu zou dit lichaam een van zijn armen kunnen verliezen, en zo de accidentele vorm van “twee-armig zijn” veranderen in “een-armig zijn”. Maar deze verandering heeft geen invloed op het “mens-zijn” van het lichaam, en is dus accidenteel. Het is echter waar dat elke verandering in het lichaam overeenkomt met een verandering in de ziel, maar een accidentele verandering van het lichaam zou alleen overeenkomen met een accidentele verandering van de ziel.

In tegenstelling tot de traditionele opvatting zijn er voor de psychisch platonist geen “substantiële vormen”, maar alleen “accidentele vormen”. Hij gelooft niet dat er bepaalde vormen zijn die inherent zijn aan een substantie, maar dat elke substantie elke vorm kan aannemen. Laten we eens kijken naar een paar manieren waarop deze ideologie zich uitdrukt.

Neem het voorbeeld van de armen van het lichaam. De gelovige in substantiële vorm zou zeggen dat de menselijke vorm de kwaliteit bevat van “twee-armig zijn”, omdat dit de normale toestand van het menselijk lichaam is. De psychische platonist mag dit nooit toestaan, want ’normaliteit’ impliceert dat er een substantiële vorm is. Hij zal dan veel moeite doen om te betogen dat het menselijk lichaam zoveel armen kan hebben als het wil, nul, één, twee, drie, enzovoort. Hij zal allerlei lichamelijke anomalieën als voorbeeld nemen — maar zal ze nooit “anomalieën” noemen, omdat dit impliceert dat er een “nomos” is; hetzelfde geldt voor “afwijkingen”, omdat dit impliceert dat er een “orde” is om van af te wijken — om te pleiten voor een totale onverschilligheid van vorm en substantie.

Een ander voorbeeld, dat nauw met dit voorbeeld samenhangt, maar misschien iets vaker voorkomt, is het verschijnsel transseksualiteit. De traditionele gelovige in substantiële vorm zou verklaren dat een mannelijke vorm zich manifesteert in een mannelijk lichaam, en dat een vrouwelijke vorm zich manifesteert in een vrouwelijk lichaam, en dat dit de normale gang van zaken is (uiteraard zou hij de mogelijkheid van eventuele afwijkingen niet ontkennen, maar die zijn per definitie abnormaal). De psychische platonist verwerpt deze bewering, en zal altijd de opvatting verdedigen dat de vrouwelijke en mannelijke vormen geen enkele voorkeur heeft voor welke geslachtelijke substantie dan ook. Iemand die handelt, kijkt, spreekt, d.w.z. in alle uiterlijke verschijningsvormen een man lijkt te zijn, kan toch (psychisch) een vrouw zijn, en omgekeerd. Net als bij het vorige voorbeeld zal de psychische platonist allerlei lichamelijke en psychische afwijkingen aanvoeren om zijn standpunt te beargumenteren, in dit geval waarschijnlijk een vorm van chromosomale berekening (bijv. “nou je hebt ook XXY en YYX en vogels hebben de letters W en Z en de vrouwtjes hebben WZ vergeleken met de menselijke man XY” en dergelijke).

Om meer te spreken over de digitale vormen van psychisch platonisme, laten we eens kijken naar het verschijnsel “anime-meisjes”. Dit zijn in feite (audio)visuele voorstellingen van een geïdealiseerde vrouw, met zeer neotone trekken (grote ogen, hoge stem, enz.). De aanhanger van de substantiële vorm zou nooit tevreden zijn met zulke beelden, omdat ze elke lichamelijke substantie missen, en dus nog een stap verder van de “werkelijkheid” afstaan dan transseksuelen. Voor hem hoort de vorm van een vrouw (ideaal of niet) bij het lichaam, maar voor de psychische platonist niet. Voor de psychisch platonist kan de vorm van een vrouw zich manifesteren in elke substantie, want die staat er volkomen los van. Welnu, het is nu eenmaal zo dat de substantie van het virtuele zich veel gemakkelijker leent voor de “idealisering” van vormen dan de substantie van het lichamelijke, wat de vermeende “perfectie” van “anime-meisjes” verklaart.

Een laatste voorbeeld, opnieuw een dat het digitale als substantie neemt, is het bestaan van “sociale media”. Waar “media” voor de substantiële vormgetrouwe primair een audiovisuele communicatie is, bij voorkeur “face-to-face”, en zo niet, dan tenminste een simulatie van ofwel auditieve (telefoon, radio) ofwel visuele (televisie) communicatie, kan voor de psychische platonist het medium (waarmee we communiceren) volledig los staan van deze “face-to-face” communicatie, en dus als substantie het virtuele aannemen. Communicatie op sociale media is bijna nooit tussen twee individuen, maar steeds meer tussen een individu en de ‘machine’ (algoritme). Het algoritme is hier dan de ‘demiurg’ die in de eerste plaats bepaalt welke vormen zich manifesteren in het (sociale) medium, en als gevolg daarvan de vormen die zich manifesteren in de hoofden van de individuen op het medium. Opnieuw zien we de scheiding tussen de vorm en zijn eigenlijke substantie, en de identiteit van het psychische en het virtuele.

Deze vier voorbeelden, waarvan de eerste twee de ideologie van het psychisch platonisme primair toepassen op het lichamelijke, de laatste twee op het digitale (dat psychisch is), volstaan om de bruikbaarheid van het begrip “psychisch platonisme” aan te tonen. Veel moderne verschijnselen, en met name veel virtuele verschijnselen, kunnen met behulp van dit begrip beter worden verklaard en begrepen. Laten we op onze hoede zijn voor deze platonisten van de psyche.

Ik moest denken aan de “Transsubstantiatie” in de katholieke geloofsleer - waarbij tijdens de Eucharistie, het offeren van brood en wijn, hoogtepunt van de Heilige Mis, dat brood en die wijn veranderen in het lichaam en bloed van Christus, terwijl de accidenten (de stoffelijke kenmerken) dezelfde blijven.

Computers hebben een ziel? Of bedoelt u aan te geven dat de ziel computersoftware is? Cf. Immanuel Kant voor een meer uitgewerkte versie van uw reductie van eidos tot “ideaal”. Of nog beter: lees Plato!

Wat de kanker