Rotterdam en het raadsel van de vier leeuwen

Waar staat het oudste vrijstaande standbeeld van Nederland? Voor veel Rotterdammers is dit een inkoppertje: vlak voor de Laurenskerk. Daar bladert de humanist Erasmus al sinds 1622 door zijn bronzen boek. Het kunstwerk werd ontworpen door Hendrick de Keyser, nadat een eerder beeld van Erasmus door de Spaanse troepen onder leiding van de Graaf van Bossu kapotgeschoten en in de gracht gekieperd was. Tijdens de Tweede Wereldoorlog vreesde men dat de bezetter het ‘nieuwe’ Erasmusbeeld zou omsmelten. Mijn betovergrootvader Arie den Boer, die ironisch genoeg een sloopbedrijf had, redde het beeld samen met een groep collega’s - waaronder architect Wim van den Berg - door het te begraven op de binnenplaats van Museum Boijmans van Beuningen. Zo is dit onschatbare stukje Nederlands erfgoed voor het nageslacht bewaard gebleven.

Een pittigere vraag: wat is het op één na oudste standbeeld van onze Maasstad? Zelfs de rasrotterdammer krabt zich hier achter de oren. De reden hiervoor is dat dit culturele erfgoed ten prooi is gevallen niet aan de Spanjaarden of de Duitsers, maar aan iets veel ergers - namelijk de apathie en nalatigheid van onze eigen politieke elite in de vorm van Leefbaar Rotterdam en de andere ‘bestuurders’ van de stad.

Het antwoord op mijn vraag - wat is het op één na oude standbeeld? - verschuilt zich in het stadswapen van Rotterdam: deze bestaat uit vier leeuwen, die verwijzen naar het familiewapen van de Graven van Henegouwen die ooit over ons mooie Holland heersten. Toen in 1778 een nieuwe Hofpoort werd opgericht, die de schoonheid en stedelijke allure van de stad diende te vergroten, werd de Rotterdamse beeldhouwer Johannes Keerbergen dan ook gevraagd om aan de voet van een obelisk vier kolossale poortwachters uit zandsteen te beitelen.

Vanuit artistiek oogpunt zijn de beelden voor Rotterdam uniek. Keerbergen is nu een vergeten kunstenaar, maar hij was één van de belangrijkste beeldhouwers in de geschiedenis van onze stad. Als zoon van een matroos bij de VOC vervaardigde hij zelf zo’n veertig jaar lang vele houten versieringen voor onze Nederlandse oorlogsschepen: sierlijke boegbeelden, spiegels en zijgalerijen waarvan prachtige ontwerpen in het Nationaal Archief bewaard zijn gebleven. Daarnaast maakte hij beeldhouwwerken voor o.a. de Delftse Poort, de Doopsgezinde kerk en de Laurenskerk.

Wat is er gebeurd met zijn fiere leeuwen? Toen de poort in 1833 werd afgebroken, werden zij natuurlijk gespaard. Zij waren inmiddels immers erg geliefd bij de Rotterdammers. Kunstenaar Jean Stracké - de maker van o.a. het Tollensmonument in Het Park - werd gevraagd om ze bij te werken zodat ze aan de vier hoeken van de nieuwe Koningsbrug een waardige nieuwe plek konden krijgen. De brug was vernoemd naar Koning Willem III, maar in de volksmond heette die al gauw de Vier Leeuwenbrug. Een eeuw later verdween bij de demping van de Oudehaven ook deze brug: weer werden de leeuwen van hun voetstuk gestoten. Dit keer werden de eeuwenoude hoeders van onze stad op een bouwplaats gedumpt voordat ze uit ellende maar “tijdelijk” werden geplaatst bij wederopbouw flats langs de Maasboulevard. Volgens de burgemeester destijds waren de Rotterdammers “zeer aan hun vier leeuwen gehecht” en hun werd dan ook voorgespiegeld dat de leeuwen een eervolle en sierlijke plek zouden krijgen op de Oude Plantage. Maar na bijna zeventig jaar wachten, mogen we langzamerhand stellen dat de gemeente nooit echte serieuze plannen hiertoe had. De leeuwen liggen namelijk nog steeds tussen het onkruid te verzuren op dezelfde plek: triest, somber, gehavend, kleurloos, aangetast door roet en weersomstandigheden, door jochies die er respectloos mee omgaan, wegkwijnend achter struikjes ter hoogte van het oude Tropicana.

Maar de opmerkzame passant telt slechts drieën leeuwen. Eén mist. Hoe komt dat? Op de eerst oorlogsdag 10 mei 1940 heroverden de manschappen van het 2e Regiment Genietroepen door dapper optreden de Koningsbrug op de Duitsers. Na de oorlog kreeg hun kazerne in Ede één van de leeuwen in langdurig bruikleen om de herinnering aan de strijd in Rotterdam levendig te houden. Een mooi eerbetoon. En we mogen de soldaten dubbel dankbaar zijn: want terwijl het Rotterdamse bestuur zelf nooit omkeek naar haar erfgoed, is deze vierde leeuw goed onderhouden. Echter, de kazerne werd in 2010 opgeheven en de leeuw maakte enige omzwervingen. Hij is nu in Amersfoort beland.

Was er geen Rotterdammer die hem terug wilde hebben? Jawel, toch ten minste één: Dr. Jack Wereldsma, schrijver en amateur historicus (opvallend hoe amateurs vaak de beste historici zijn), heeft de afgelopen jaren als een leeuw gestreden voor het eerherstel van de beelden. Hij stelde voor om ze te plaatsen rond de fontein op het vernieuwde groene Hofplein en wel op een sokkel met plaquette waarop men de rijke historie van de leeuwen kan lezen. Een initiatief waar veel Rotterdammers zich achter hadden geschaard. De gemeenteraad beloofde iets met het idee te gaan doen. Echter, het Centrum Beeldende Kunst (CBK) Rotterdam adviseerde negatief. Men meende daar dat de eeuwenoude beelden “niet van de allerhoogste kwaliteit” waren en vergeleek ze spottend met “iets wat je nu in een tuincentrum zou kopen”. Uit het advies bleek dat men zich totaal niet had verdiept in de materie, maar toch volgde wethouder Said Kasmi het blind op. Dit is dezelfde wethouder door wiens wanbeleid het College later bijna leek te vallen. Dit was in 2024 toen het geliefde orkest Sinfonia opeens geen subsidie meer kreeg en haast genoodzaakt was uit onze stad te vertrekken.

Grassroots werkte niet. De verandering kan dus alleen van binnenuit komen. Een partij met de juiste ideeën moet de gemeenteraad in om een verandering te bewerkstelligen. Ooit wilde de VVD (in 2004, toen George van Gent lijsttrekker was) de beelden ook herenigen, maar nu is Forum voor Democratie de enige politieke partij die zich daadwerkelijk om het erfgoed van onze stad bekommert. Het bewijs? Wij zijn de enige partij die het behoud van de leeuwen heeft opgenomen in ons partijprogramma - zie punt 24 van het hoofdstuk Cultuur. Ons plan? Herenig de leeuwen, restaureer ze, impregneer ze zodat zij met alle jaargetijden mee kunnen en plaats ze op een waardige sokkel op het Hofplein óf de Koningsdam waar vroeger de brug stond. Ze moeten namelijk weer een actieve plaats innemen in het verhaal van onze stad. Zodat wij later als ouders en grootouders onze kinderen kunnen meenemen naar de beelden om te vertellen over de Rotterdamse geschiedenis achter de leeuwen. Ons weinige erfgoed dat het Bombardement en de Waterrnoodsramp overleefde, mag niet nu ten onder gaan aan zwak bestuur. Dat zou een tragedie zijn, maar niet ondenkbaar. Want Leefbaar Rotterdam behandelt de Rotterdamse cultuur zoals zij mijn inziens ook de Rotterdammers behandelt: met complete onverschilligheid.

De leeuwen waakten eeuwenlang over onze stad, laat ons nu over onze leeuwen waken.