Het pessimisme van E. du Perron

Onze beschaving is wegstervende, net als die van het oude Rome, en op dit wegsterven zien wij met grootse berusting toe, alsook op de komst van de nieuwe barbaren. En dan te bedenken dat wij het leven voor ons hebben gezien als een persoonlijk avontuur, dat ieder moet hebben verlangd die niet als slaaf is geboren, want niemand zal zich van huis uit kunnen neerleggen bij zijn lotsbestemming van anoniem dier onder andere dieren. Vroeger dachten we dat een grootse tijd ons nog te wachten stond. Nu vragen we ons af in welke graad van verdwazing iemand zijn kop in het zand zal steken om “de grote spanningen van de oorlog” nog te verheerlijken. Karakter betonen, grootheid? Hoe treurig is de wetenschap dat zelfs het sterkste karakter in een concentratiekamp gefnuikt kan worden.

In Het land van herkomst, zijn lijvige boek uit 1935 - over zijn jonge jaren in Nederlands-Indië en zijn volwassen jaren in Europa - staan bovenstaande overpeinzingen van E. du Perron in het laatste hoofdstuk, XXXIII, met de veelzeggende titel “Voor pessimisten”.

Het pessimisme van Du Perron laat zich illustreren aan de hand van gesprekken die hij in voorafgaande hoofdstukken heeft gevoerd met Héverlé en Wijdenes: zonder er een geheim van te maken dat daarmee de schrijvers André Malraux en Menno ter Braak zijn bedoeld.

Met hen verschilt hij diep van mening over twee uiteenlopende standpunten: 1) het recht op seksuele vrijheid van getrouwde vrouwen en 2) de plicht om als denker in de gevaarlijke politieke situatie van Europa - tegen de achtergrond van de dreigende oorlog – een duidelijke keuze te maken: Tegen het fascisme. Desnoods door, zoals in het geval van Malraux, aan te schuiven bij de communisten.

Steun

Reactionair

Help ons onafhankelijk te blijven. Doneer en steun de publicatie van vrij en onafhankelijk gedachtegoed.

Du Perron heeft op Java een katholiek burgerlijke opvoeding gehad waar de vaderfiguur de dienst uitmaakt en de moeder zich met de kinderen bezighoudt. In Parijs hoort hij Malraux voor het eerst over grensverleggende anti-burgerlijke zeden. Maar van de vrijgevochten vrouwen waar zijn Franse collega zich warm voor maakt, moet hij niets hebben. Het idee dat de man die vreemd gaat het goed moet vinden dat ook zijn vrouw daar recht op heeft, bestrijdt hij uit naam van zijn nog romantische gevoel. Naar de hoeren gaan kan ermee door, want dat kende hij al uit zijn Indische tijd. Daar betaal je voor, en klaar is Kees. Het politieke engagement van André Malraux zet hem aan het denken. In wezen wil Du Perron buiten de politiek blijven. Het leven is al moeilijk genoeg. Malraux erkent dat ieder mens een eigen verantwoordelijkheid en lotsbestemming heeft, maar de omstandigheden van het moment eisen ook van schrijvers dat ze optrekken tegen het bruine gevaar en de gelederen sluiten van linkse groeperingen die in het openbaar hun stem verheffen.

Begrip voor de vrije vrouw is ook wat hij van Menno ter Braak krijgt te horen. Toppunt van ergernis wekt zijn bezoek aan Amsterdam. Daar bevindt zich een besloten kunstenaarssociëteit waar geëmancipeerde artistiekelingen, die de mond vol hebben van Dostojewski en Freud, het ongebonden seksleven huldigen. Du Perron noemt die club verachtelijk De Put. Hij bedoelt De Kring - de in 1922 opgerichte en nog steeds bestaande en tot in de vroege uurtjes geopende ontmoetingsplek voor bohemiens bij het Leidseplein. Uitvoerig beschrijft hij zijn walging van de “putvrouw”.

Ter Braak hoort hij klagen over de nazi’s die zich meester hebben gemaakt van diens Übermensch: ‘Hij had – schrijft Du Perron - in de trein Der Antichrist bij zich en het Braunbuch. Dat ook ditmaal het Pruisische misverstand zijn heros heeft opgeslokt om hem verminkt en als de ideoloog van een zo vulgaire aanmatiging weer uit te braken, tast hem aan in zijn diepste van zijn intellectuele geweten.’ Maar Ter Braak begrijpt dat de “eersterangsmens” nu niet meer overtuigt.

De Reactionair

Nieuwsbrief

Blijf op de hoogte van de nieuwste artikelen door u in te schrijven op onze nieuwsbrief!

Wij sturen u een e-mail ter verificatie, zie uw inbox.

›

‘Voor de verloren God had hij blijkbaar zelf iets ongewoons moeten inleveren – als was een eersterangs mens al niet ongewoon genoeg, ongewoner dan de Überfeldwebel waarmee men in Duitsland komt aanzetten. Nietzsche prees de oorlog aan. Dat zou hij nu niet meer doen.’ De tijd van helden was voorbij, aldus Ter Braak, om de Übermensch nog te redden van de nazi-identiteit.

In zijn pessimisme ziet E. du Perron een verband tussen de revolutionaire promiscuïteit van de grensverleggende pioniers en hun waarschuwingen tegen het aanstaande barbarendom. Beide factoren versnellen samen de teloorgang van de burgerlijke beschaving, inclusief de verdamping van het leven als persoonlijk avontuur in de mist van het collectivisme.

P.S. De Nederlandse schrijver en polemist Menno ter Braak pleegde op 14 mei 1940 zelfmoord, op de dag dat het Nederlandse leger capituleerde na de Duitse inval. De gevierde schrijver André Malraux werd na de oorlog, mede om zijn politieke verdiensten, door Generaal De Gaulle benoemd tot Minister van Culturele Zaken, de eerste op dat gebied.