Personalisme

De stelling dat Geloof en Wetenschap twee wegen zijn die naar verschillende doelen leiden, is tragisch, want maakt de mens innerlijk verdeeld. Filosofie en Religie verschralen als ze met de rug naar elkaar toe leven. Het is als scheiding van lichaam en ziel, of die van kerk en staat. Beter is als de twee voornoemde wegen leiden naar hetzelfde doel - zoals behalve de Openbaring via de Bijbel, ook de natuurwetenschap ooit de Schepper tot doel hadden.

De tragiek van verschillende doelen daagde met het moderne denken, maar bestond in de knop al in de Middeleeuwen. Het zogeheten “scheermes” van de Britse theoloog Willem van Ockam (1288-1347) impliceerde dat de wetenschap niet noodzakelijk tot God leidt.

Steun

Reactionair

Help ons onafhankelijk te blijven. Doneer en steun de publicatie van vrij en onafhankelijk gedachtegoed.

In de achttiende eeuw poneerde Immanuel Kant dat het bestaan van God buiten onze theoretische kennis valt, en dus niet proefondervindelijk kan worden aangetoond. Het bestaan van Jezus Christus is historisch gezien verifieerbaar, maar dan als mens, niet als God. Alleen de Kritiek van de Zuivere Rede maakt uit welke kennis als objectief, voor iedereen dus, geldt.

Die “algemene geldigheid” is precies wat wordt betwist in het personalisme. Dat is een denkrichting die uitgaat van de mens als persoon en diens onschendbare waarde, vrije wil en morele verantwoordelijkheid. Het denken staat nooit los van de denker in kwestie, zoals dus ook de Kritiek van de Zuivere Rede niet losstaat van de persoon Kant. Bovendien heb je in elk wijsgerig systeem tegenspraken en paradoxen.

Het begrip “mensheid” staat tegenover de individuele persoon. De cultuurhistoricus Oswald Spengler (Ondergang van het Avondland, 1917) stelt: Menschheit ist eine zoölogische Kategorie, sie hat keine Bestimmung. De authetieke reactionair Nicolás Gómez Dávila (1913-1994) stelt in een van zijn aforismen: Nuestra alma tiene porvenir. La humanidad no tiene ninguno. “Onze ziel heeft toekomst. De mensheid heeft er geen.”

De Russische cultuur- en godsdienstfilosoof Nikolaj Berdjajev (1874–1948) is een exponent van het personalisme, zoals te lezen in zijn hoofdwerk Slavery and Freedom (1939–1943). Hij verwerpt het objectief geldige omdat het de mens dwingt, en bij gevolg tot slaaf maakt. Dwang gaat ook uit van de georganiseerde mensheid, zoals de Staat, of de maatschappij. Vrijheid begint in jezelf, in het vermogen te kiezen en te denken, los van opgelegde patronen. De meeste mensen echter, gaan gemakkelijk op in hun omgeving, zich sterk aanpassend aan de groep. Ze zijn liever, of onbewust, slaaf – wat Dostojewski laat zien in zijn exemplarische verhaal van de Groot-Inquisiteur - in De Gebroeders Karamazov, 1880. Daarin telt de navolging van Christus de enkelingen. De massa mensen gaan mee met de inquisiteur - de met de kerk gelieerde Overheid - die ze zekerheid biedt, een dak boven hun hoofd, brood op de plank, veiligheid, vertier op z’n tijd, een gerust geweten, een vleugje mystiek.

Het personalisme moet men niet verwarren met het door het liberalisme in omloop gebrachte individualisme, met het “ieder voor zich”, het zichzelf bevestigende “ik” – gelijk een atoom in de natuur, het puur biologische, sociologische ego. Personalisme is een innerlijke, geestelijke en ethische gesteldheid. Het collectivisme is gediend met wat tegenwoordig bestaanszekerheid heet.

De modernistische literatuur illustreert de ontbinding van de persoonlijkheid, zoals bijvoorbeeld in het baanbrekende en door kenners hoog geprezen werk over het “Zoeken naar de Verloren Tijd” van Marcel Proust. De personages in die zevendelige romancyclus representeren een specifiek, hoogburgerlijk Parijs milieu waaraan hoger opgeleide lezers zichzelf kunnen spiegelen. Kunst in de vorm van psychologische sociologie. Zondebesef kennen ze niet. Wie geen zondebesef kent, verbrokkelt van binnen, aldus Berdjajev. Wat in de Verloren Tijd ontbreekt is karakter en plot – die met elkaar samenhangen. De lezers dwalen door een vloed van duizenden pagina’s zonder middelpunt. Zowel de personages als wie zich in hen gefascineerd herkennen verdoen in feite hun tijd. Ze kondigen de postmoderne mens aan. De mens zonder innerlijk kompas.

De Reactionair

Nieuwsbrief

Blijf op de hoogte van de nieuwste artikelen door u in te schrijven op onze nieuwsbrief!

Wij sturen u een e-mail ter verificatie, zie uw inbox.

›

De vrije persoon wil adelaar, noch schildpad wezen, om een beeld van Miguel de Unamuno te gebruiken. Niet heersen, noch overheerst worden. Dat was gezegd vóór de opkomst van het nationaalsocialisme als reactie op het communisme. Beide systemen vergen gehoorzaamheid. De slavernij neemt toe naarmate het stoffelijke de overhand heeft.

Sociale orde is evenwel noodzaak; doch hoe onzichtbaarder, hoe beter. Berdjajev pleit voor een “personalistisch socialisme”, wat hij alleen mogelijk acht in het christendom. Want het gangbare socialisme is louter economisch georiënteerd.

De Duitse katholieke filosoof Dietrich Von Hildebrand (1889-1977), een andere exponent van het personalisme, zag er een krachtig intellectueel wapen in tegen het nationaalsocialisme en het communisme. Totalitaire ideologieën dringen hun waarheid als absoluut op en reduceren de mens tot een radertje in de Staat. Tegenover de “depersonalisatie” die daarmee gepaard gaat stelt Von Hildebrand dat de geestelijke dimensie van de mens altijd uitgaat boven het vitale, boven het biologische of staatseconomische belang. Alleen dan blijft de menselijke waardigheid gewaarborgd.