Apart is de bewondering van de Ierse schrijver George Bernard Shaw voor Jeanne d’Arc. Opvallend aangezien die bewondering niet de veroordeling van de Inquisitie inhoudt. Het bijzondere van zijn toneelstuk Saint Joan uit 1924 is het inzicht dat genialiteit altijd en waar dan ook botst met de heersende opinie. Vandaar dat het geen zin heeft om de toenmalige kerkelijke rechtbank met terugwerkende kracht zwart te maken. Het opinieklimaat verandert met de tijd, inclusief de rechtsgang. Magistraten houden zich aan de wetgeving van het moment. De nek uitsteken voor uitzonderlijke gevallen is zeldzaam, want dat vergt inzicht gepaard met macht, type Salomon.
Zoiets als een constitutie is een tamelijk nieuw begrip. De oude Tien Geboden, zonder welke geen enkele staat kan bestaan, voldeden. Ze waren bedoeld om het beest in de mens te betomen – nodig voor de joden toen ze na 430 jaar in Egypte een volk waren geworden. Zonder die van God gegeven Decaloog vigeerde de wet van de jungle.
De graad van verdraagzaamheid binnen een machtssysteem hangt af van de spanning waaronder een gegeven samenleving haar cohesie handhaaft. De Middeleeuwen waren toleranter dan de Moderniteit. Zolang het christelijk Geloof niet publiekelijk werd uitgedaagd, konden de kunstenaars vrij hun gang gaan.
Steun
Reactionair
Help ons onafhankelijk te blijven. Doneer en steun de publicatie van vrij en onafhankelijk gedachtegoed.
De inquisiteurs die Jeanne ter dood veroordeelden, verweten haar ongehoorzaamheid aan het kerkelijk gezag. Zij echter, beriep zich op stemmen van boven die haar hadden aangezet om geharnast en te zwaard op te trekken tegen de Engelsen die de stad Orléans dreigden te veroveren. “Het is veel gevaarlijker om een heilige te zijn dan een veroveraar”, merkt Shaw op in de inleiding bij zijn drama: “Jeanne was beiden.”
Kan men de inquisiteurs verwijten dat ze zwichtten voor een Instituut die haar eigen heiligen vervolgde? Die paradox laat onverlet dat de Maagd van Orléans volgens Shaw een “fair trial” kreeg. Ze was domweg te ongewoon om in leven te laten. De rechters beseften heus wel dat ze de Rechter niet waren, maar het aardse bestel verdroeg haar nou eenmaal niet. Haar onsterfelijke ziel moesten ze maar aan gene zijde overlaten.
Reden voor Shaw om de middeleeuwse Inquisitie minder erg te vinden dan de moderne Inquisitie van Cultuur en Wetenschap, product van de geseculariseerde Staat. Want die ontkent de onsterfelijkheid van de ziel, en negeert de persoonlijkheid van haar slachtoffers en wist hun namen uit het Boek van het Collectieve Geheugen.
Vanuit een humanistisch standpunt de Inquisitie van toen veroordelen komt voor Shaw neer op een grof gebrek aan zelfkennis en een primitieve overschatting van de menselijke soort. Critici die zich op de Tolerantie beroepen schieten als historici te kort, ze begrijpen onvoldoende dat een aanval op het Geloof in de Middeleeuwen gezien werd als een aantasting van het sociale lichaam, waarvan iedereen deel uitmaakte. Ketterij creëerde chaos. Ons moderne pluralisme daarentegen, zet de cohesie van een samenleving onder hoge spanning. Want haar leden worden dan vreemden voor elkaar.
“Ehe wir aber nicht wieder bei der heiligen Inquisition halten, müssen wir armen Kinder der Welt die Verantwortung tragen”, concludeert de Tsjechisch-joodse schrijver Franz Werfel in 1933 in Die vierzig Tage des Musa Dagh. Dit, met betrekking tot de Staat van de Jonge Turken die in 1915 het Armeense volk uitroeide. De Minister van Oorlog en zijn militaire kliek bleken niet voor morele argumenten vatbaar. Ze betoonden zich gewetenloze Übermenschen die op grond van de “volkswil” een minderheid de woestijn injoegen om daar al zwervend van honger te sterven. Ze worden door Werfel niet afgeschilderd als slecht, maar als “verschrikkelijk onschuldig”, als grote kinderen. Voor wie het onderscheid tussen goed en kwaad ontberen, geldt alleen wat politiek wenselijk is.
De Reactionair
Nieuwsbrief
Blijf op de hoogte van de nieuwste artikelen door u in te schrijven op onze nieuwsbrief!
Wij sturen u een e-mail ter verificatie, zie uw inbox.
De Inquisitie vervolgde en martelde en verbrandde, maar met inbegrip van naam en toenaam van wie ze terechtstelde en met beroep op het geweten. Een schrale troost voor de slachtoffers wellicht, maar niet onbelangrijk voor ze als persoon. Aangezien ze na een langdurige proces voor hun standpunten in geloofszaken heldhaftig de vlammen trotseerden. De Spaanse priester en prediker Juan de Ávila, heilig verklaard en kerkleraar, apostel van Andalusië, erkende dat zij stierven voor “hun geloof”.
De Armeniërs daarentegen, werden en masse weggevaagd door de vooruitstrevende Jonge Turken die met de traditionele sultan hadden gebroken. Ze zagen zichzelf als adepten van Verlichting en Liberalisme. Etnische zuivering zagen ze als een moderne verworvenheid.
Dat de Staat amoreel en zielloos zou zijn, hebben Dostojewski en Nietzsche voorzien. En zo zijn de onschuldige kindmensen, aldus Werfel, verplicht om zelf de verantwoordelijkheid te dragen. En waar dat toe zou leiden, maakten kort daarop de nazi’s duidelijk. De nieuwe mens van het Derde Rijk had dat sentimentele geweten overwonnen, net zoals trouwens de overwinnaars van dat Rijk met hun atoombommen op Hirosjima en Nagasaki. Ziedaar onze tijd.
