Baruch Spinoza stierf 44 jaar oud te Den Haag in 1677. Twintig jaar eerder was hij te Amsterdam geëxcommuniceerd door de Portugees-Joodse Gemeente vanwege zijn afwijkende meningen over God en de Bijbel. Zijn Deus sive Natura verving de Schepper door de uitgebreidheid van de natuur, terwijl hij het boek Genesis afdeed als louter literatuur. In ballingschap leefde hij van het slijpen van glazen en zelfstandig zoeken naar de Waarheid. Zijn postume faam dankt hij aan die vrijdenkerij. De eerste op dit punt was hij niet. De Italiaan Giordano Bruno had een eeuw eerder God al vervangen door het oneindige universum. Onze planeet aarde, en daarmee de mens was bijgevolg verloren in een onbegrensde ruimte. Het Bijbelse boek Genesis klopte derhalve van geen kant met de werkelijkheid.
Dat revolutionaire besef van verlorenheid leidde tot een nieuw gevoel: bestaansangst. Bruno liep vooruit op de Moderniteit, maar eindigde op de brandstapel in zijn eigen tijd.
Steun
Reactionair
Help ons onafhankelijk te blijven. Doneer en steun de publicatie van vrij en onafhankelijk gedachtegoed.
In zijn boek Religiöse Gestalten in Dostojewskijs Werk uit 1933, verkettert Romano Guardini het moderne denken aan de hand van de dichter Hölderlin, de filosoof Kierkegaard en de cultuurcriticus Nietzsche. De eerste keerde terug naar het heidendom; de tweede leidde een solitair bestaan los van de gemeente; de derde verving de doodverklaarde God door de Eeuwige Terugkeer in de Natuur. Die kringloopgedachte kon de bestaansangst net zo min bezweren als Hölderlins geloof in de spirituele wedergeboorte van de mensheid. Guardini’s verwijt aan Kierkegaard geeft te denken. Gold dat solitaire niet ook voor Thomas à Kempis: “De grootste heiligen in de hemel hebben het verkeer met mensen geschuwd waar zij ’t konden, en verkozen in ’t verborgene met God te leven.” Navolging van Christus 1:20
In onze eeuwen wemelt het van de vrijdenkers, zelfbenoemde atheïsten, agnostici. Waar zij “vrij” van zijn, is de vraag. Want de religie is allang niet meer dwingend.
Spinoza doorzag de holheid van de joodse rituelen en gewoonten in zijn Amsterdam. Wat stelden al die oude hoogtijdagen voor? Om over de eetvoorschriften maar te zwijgen. Het belangrijkste immers, wat de joden misten, was de Tempel. Maar sinds het jaar 70 bestond die niet meer. Dus geen offers ter verzoening met YHWH. Er was alleen het leerhuis, de synagoge. Vanuit een terugblik, had Spinoza geen ongelijk. De geëmancipeerde joden sinds de negentiende eeuw, de zionisten voorop, wilden een eigen staat op aarde, Gods Koninkrijk ten spijt.
Voor de christenen lag de zaak anders. Het Pesach van het Oude Verbond was de uittocht van de Israëlieten uit het Egyptische slavenhuis naar het beloofde Kanaän. Het christelijke Pasen van het Nieuwe Verbond daarentegen, was de geestelijke opgang uit de overwonnen dood naar Gods hemelrijk. De dierenoffers in de tempel van weleer hadden plaatsgemaakt voor het altijddurend Offer van Jezus in de katholieke Eucharistie.
Hoe de Kerk na de instelling van het christendom als staatsgodsdienst onder keizer Theodosius I opereerde, is een ander verhaal. Gedurende de eerste eeuwen werden de christenen vervolgd en gedood, zo ze niet vluchtten naar de woestijn om te overleven. In de christelijke Staat konden de eens vervolgden, vervolgers worden van wie afwijkende meningen verkondigden. Gehoorzaamheid aan de Leer diende de sociale rust, wat het bestuur van het aardse rijk vergemakkelijkte. De hel diende om onruststokers af te schrikken. Ketters konden via de Inquisitie op de brandstapel komen indien ze een bedreiging vormden voor de geestelijke gezondheid van het christenvolk. Lichamen van ketters doden, hield geen oordeel in over hun onsterfelijke zielen aan gene zijde.
Het idee van Inquisitie blijft gangbaar onder andere gedaanten. Vooral na de scheiding van Kerk en Staat. Het enige verschil is dat dan het geloof in de onsterfelijke ziel erbij inschiet. Wie onder de communistische dictatuur als dissidenten werden veroordeeld, wachtte geen rechtzetting in het hiernamaals.
De Reactionair
Nieuwsbrief
Blijf op de hoogte van de nieuwste artikelen door u in te schrijven op onze nieuwsbrief!
Wij sturen u een e-mail ter verificatie, zie uw inbox.
De Kerk kon zichzelf corrigeren. Zoals in het beroemde geval van Jeanne d’Arc, ooit ongehoorzaam aan de paus en daarom als heks aan de vlammen prijsgegeven. Haar heiligverklaring als heldin van Frankrijk liet vele eeuwen op zich wachten, maar bleek opportuun na de ellende van de Eerste Wereldoorlog.
Minder aangrijpende gevallen zijn bijvoorbeeld die van de Spaanse karmeliet Jan van het Kruis. Na door de plaatselijke kerk de dood zijn ingejaagd, volgden een paar honderd jaar verder zijn canonisatie en verheffing tot kerkleraar. Zijn land-en tijdgenoot, de augustijn Luis de León, had zes jaar lang de gevangenis van de Inquisitie verduurd omdat hij het Hooglied uit het Hebreeuws had vertaald, met omzeiling van de voorgeschreven Latijnse Vulgaat. Hij wacht nog steeds.
De liberale democratie kent de Inquisitie van Wetenschap en Cultuur, het buitensluiten van ieder die de heersende opvattingen betwijfelt inzake racisme, discriminatie, vrijheid van godsdienst, seksuele geaardheid, het baas zijn in eigen buik van vrouwen etc.
Atheïsten van onze tijd verdienen respect zolang ze niet beweren dat de waardigheid van de mens ten grondslag ligt aan de ethiek, en mensenliefde niet de ware godsdienst noemen.
