Het kan gebeuren dat twee tijdgenoten met zeer verschillende reikwijdte, en die elkaar niet hebben gekend, tot dezelfde getuigenis komen. Dat is het geval met de vrij onbekende Vlaamse priester Raymund van Sante en de succesvolle Tsjechische, Duitstalig joodse katholiek, dichter, romanschrijver en essayist Franz Werfel. Van Sante was te radicaal voor Nederland, waar hij bij de dominicanen intrad, en had zijn toevlucht genomen in Duitsland, waar hij voorts in het Duits preekte en schreef. Werfel vluchtte voor de nazi’s naar Amerika via Lourdes – waaraan hij later zijn redding dankte met het wereldberoemde boek Das Lied von Bernadette. In New York verscheen van zijn hand, postuum, in 1944 Between Heaven And Earth. Van Sante stierf nabij Keulen in 1946. Van hem verscheen, eveneens postuum, Ich habe euch Jesus gezeigt; Sein Leben und Seine Briefe.
Het getuigenis van de monnik, leidraad in zijn brieven, luidt: “Das heutige Christentum ist mehr diesseitig als jenseitig.” Werfel stelt in zijn nagelaten essays dat “alles wat Beneden is, zonder een Boven niet zou bestaan.” Beide auteurs betreuren de kenmerkende platheid door het heersende scepticisme. De scepticus gelooft, aldus Werfel. alleen in de dood; de gelovige kijkt daar overheen. De atheïst beweert sarcastisch dat goden een schepping zijn van de mens. “Wij”, oppert Werfel, “geloven dat God ons heeft geschapen. Dat wij God hebben geschapen, wisten we al.” Van Sante stelt vast dat “de mensen alleen nog de bange zorg hebben dat wanneer er tijdelijk na dit leven iets mocht zijn, ze zich daarvoor ook moeten verzekeren.” “De kerk”, vervolgt hij, “gedraagt zich zelfgenoegzaam, triomfalistisch en ingenomen met haar status en vrome oefeningen, terwijl de waarheid niet langer vooropstaat.” Want zonder de Gene Zijde is het Geloof zinloos.
Steun
Reactionair
Help ons onafhankelijk te blijven. Doneer en steun de publicatie van vrij en onafhankelijk gedachtegoed.
Ongeveer in diezelfde tijd verscheen ook de laatste roman van Miguel de Unamuno, San Manuel Bueno, Martelaar, over een priester die door het vrome volk als een heilige wordt vereerd , maar die in het geheim niet gelooft in het leven na de dood. Dat deze altruïstische martelaar de kerk typeert, vooral haar hoogwaardigheidsbekleders, is de onderliggende suggestie.
Dat het rot verder terugreikt dan de jaren dertig, lijdt voor Werfel geen twijfel. “De intense secularisatie van de laatste drie eeuwen” is de diepere oorzaak: toen de verlichte denkbeelden van de achttiende-eeuwse, als filosofen poserende stemmingmakers ingang kregen binnen de aristocratie en de clerus. De Revolutie kon niet uitblijven. Dat satanische gebeuren diende volgens de reactionaire Joseph de Maistre als nodige uitzuivering. Beter zou het echter niet worden. Integendeel. De opmars van de wetenschappelijke geest onder de liberale bourgeoisie hield voor Werfel gelijke tred met de eliminatie van ieder schuldbesef. Want de nieuwe mens was vrij van tekortkomingen en tot alles in staat.
De natuurwetenschappers sloten de Tijd op in de Ruimte, binnen een continue vierde dimensie, aldus Werfel. Zo verviel de Eeuwigheid als tegenpool van de Tijd – wat voor Oswald Spengler het startpunt is van De ondergang van het Avondland, 1917.
De Reactionair
Nieuwsbrief
Blijf op de hoogte van de nieuwste artikelen door u in te schrijven op onze nieuwsbrief!
Wij sturen u een e-mail ter verificatie, zie uw inbox.
In zijn Cahiers pour une morale (1948) meldt de filosoof Jean Paul Sartre dat de mens verantwoordelijkheid heeft voor de wereld, terwijl de christen helaas alleen aan zijn eigen zielenheil denkt - hetgeen hij immoreel noemt. “Zalig die immoraliteit!”, reageerde Unamuno. Want wat zou er anders nog resten van onze binnenwereld, die maakt dat we zijn wie we zijn. En die binnenwereld correspondeert met wat Boven is.
Van Sante: “Die Welt ist ganz der Diesseitigkeit verfallen. Es werden Zeiten kommen wie die unseren, daß die Menschen erinnert werden, daß das Schönste, das Beste, was sie bauen, keinen Bestand hat.” Had de wereld gedeugd, dan was Jezus niet veroordeeld. En dan had de wereld geen zin, want wat valt er dan al lerend nog vooruit te gaan met het oog op onze staat voorbij het graf? Konden we dankzij de Wetenschap eeuwig op aarde blijven, dan zouden we ons op den duur dood vervelen. Wat nu al te zien is bij veel van die langlevers.
Alles wat wij in de wereld zien, verwijst naar een wereld die wij niet zien, verklaart Joseph de Maistre. De dichter Baudelaire kwam tot dezelfde conclusie in zijn gedicht Correspondances. Van het Boven van Franz Werfel en het Jenseitige van Raymund van Sante had Plato al een vermoeden. En wat moet dan nog een filosofie die sinds Kant van metafysica is verstoken? Maar hoe zit het met de diesseitige kerk? Niet te na gesproken de vorig jaar tot kerkleraar uitgeroepen en door Sante geciteerde John Henry Newman, de eerste en meest consistente bestrijder van het liberalisme, van wie de uitspraak: “De wereld die wij onzichtbaar noemen, zal eens zichtbaar worden, en dan zullen wij beseffen dat juist díe het meest werkelijke deel van de werkelijkheid was.”
